Tự học và
Giáo dục La Bàn

Có một nghịch lý lớn của giáo dục hiện đại: càng nhiều tri thức, con người càng có nguy cơ không biết mình nên đi về đâu.

Một đứa trẻ hôm nay có thể tiếp cận lượng kiến thức mà những thế hệ trước phải mất cả đời mới có được. Chỉ với một thiết bị nhỏ, nó có thể đọc sách, xem bài giảng, học ngoại ngữ, lập trình, âm nhạc, hội họa, triết học hay khoa học.

Nhưng vấn đề sâu xa nhất của con người không phải là thiếu thông tin. Vấn đề là không biết phải học gì, vì sao phải học, tin điều gì, lựa chọn điều gì, và phải sống như thế nào với những lựa chọn của mình.

1. Tự học

Tự học không đơn giản là đọc sách một mình hay tự xem một khóa học. Ở nghĩa sâu hơn, đó là khả năng tự mình nhận ra điều chưa biết, tự đặt câu hỏi, tự tìm kiếm, tự kiểm chứng, tự trải nghiệm, tự sửa sai và tự xây dựng hiểu biết của mình.

Người có khả năng tự học không bị giới hạn bởi một người thầy. Một người thầy có thể chỉ đường, nhưng người học phải tự bước. Một ngôi trường có thể cung cấp bản đồ, nhưng người học phải tự khám phá lãnh thổ. Một cuốn sách có thể mở ra một cánh cửa, nhưng người học phải tự bước qua.

Thầy giáo quan trọng, nhà trường quan trọng, sách vở quan trọng, nhưng khả năng tự học còn quan trọng hơn tất cả những thứ đó.

2. Từ tự học đến tự nhận thức

Một người có thể học rất nhiều mà vẫn không hiểu mình. Có người học theo kỳ vọng của cha mẹ, có người học vì xã hội bảo rằng ngành đó tốt, có người học vì bạn bè đều học.

Tự nhận thức là khả năng nhìn vào chính mình: Tôi là ai? Tôi có những khả năng nào? Tôi yếu ở đâu? Tôi thực sự coi trọng điều gì? Tôi đang sống theo lựa chọn của mình hay đang sống theo lựa chọn của người khác?

• Tôi là ai?
• Tôi thực sự coi trọng điều gì?
• Điều gì khiến tôi hạnh phúc?
• Tôi đang sống theo lựa chọn của ai?

Một nền giáo dục tốt không chỉ giúp con người hiểu thế giới. Nó còn phải giúp con người hiểu người đang đứng trước thế giới ấy.

3. Từ tự nhận thức đến tự lựa chọn

Nhà trường thường hỏi: “Đáp án đúng là gì?” Nhưng cuộc đời thường hỏi: “Bạn chọn điều gì?”

Trong toán học, có thể có một đáp án đúng. Trong cuộc sống, nhiều khi không có. Có thể chọn tiền hoặc thời gian; an toàn hoặc tự do; danh vọng hoặc bình yên; ổn định hoặc phiêu lưu. Không phải mọi lựa chọn đều có một đáp án khách quan duy nhất.

Vì vậy, giáo dục phải dạy con người nghệ thuật lựa chọn: biết cân nhắc giá trị, hoàn cảnh, hậu quả và ưu tiên của chính mình.

4. Từ lựa chọn đến trách nhiệm

Nếu tự học cho con người năng lực, tự nhận thức cho con người chiều sâu, tự lựa chọn cho con người tự do, thì trách nhiệm là cái giá của tự do ấy.

Một người trưởng thành cần có khả năng nói: “Đây là lựa chọn của tôi, và tôi chịu trách nhiệm với nó.”

Con người luôn bị giới hạn bởi nhiều thứ mình không lựa chọn: nơi sinh, thời đại, gia đình, cơ thể, biến cố, vận may. Nhưng giữa hoàn cảnh và phản ứng vẫn còn một khoảng không nhỏ. Chính trong khoảng không ấy tồn tại tự do của con người.

Nếu giáo dục là quá trình chuẩn bị cho con người đi vào cuộc đời, thì có một điều còn quan trọng hơn cả việc trao cho họ kiến thức: trao cho họ phương hướng.

Một người không có bản đồ có thể đi rất nhanh nhưng dễ đi lạc. Một người có bản đồ nhưng không biết vị trí hiện tại cũng vẫn có thể đi sai. Một người biết vị trí và có bản đồ nhưng không có sức khỏe có thể không đủ sức đi. Và một người có bản đồ, biết vị trí, có sức khỏe nhưng không có đạo đức có thể dùng tất cả năng lực của mình để đi về một nơi không nên đến.

1. Triết học — tấm bản đồ

Triết học không nhất thiết phải biến mỗi đứa trẻ thành một triết gia. Nhưng giáo dục nên trao cho con người khả năng suy nghĩ về những câu hỏi lớn: Tôi là ai? Thế nào là một đời sống tốt? Thế nào là hạnh phúc? Tự do là gì? Thành công là gì? Cái gì là đúng? Cái gì là thật? Tôi nên sống vì điều gì?

Triết học giống như một tấm bản đồ của đời sống. Nó không nói chính xác mỗi người phải đi con đường nào. Nó giúp con người nhìn thấy rằng có những con đường khác nhau, những ngã rẽ khác nhau, những vực sâu, những ngọn núi và những miền đất mà trước đó họ chưa từng biết đến.

Người không có triết học dễ sống bằng những câu trả lời được người khác cho sẵn. Người có khả năng tư duy triết học bắt đầu biết tự đặt câu hỏi. Và đôi khi, một câu hỏi đúng còn quý hơn một câu trả lời nhanh.

2. Đạo đức — định vị và định hướng

Có bản đồ vẫn chưa đủ. Con người còn phải biết mình đang ở đâu — đó là định vị — và phải biết mình nên đi về đâu — đó là định hướng.

Ở tầng sâu hơn, đạo đức là câu hỏi: “Tôi muốn trở thành loại người nào?”

Một người có thể rất thông minh nhưng ích kỷ, rất tài năng nhưng vô trách nhiệm, rất thành công nhưng gây tổn hại cho người khác. Vấn đề của trí tuệ không nằm ở chỗ nó mạnh đến đâu, mà là nó được sử dụng để làm gì.

3. Thể dục — sức khỏe và sức bền

Triết học cho con người phương hướng. Đạo đức cho con người định hướng. Nhưng con người vẫn cần một cơ thể đủ khỏe để bước đi.

Thể dục không chỉ rèn cơ thể. Nó rèn ý chí. Không có kết quả lớn nào đến ngay lập tức: cơ thể khỏe lên bằng sự lặp lại, sức bền được hình thành bằng kỷ luật, và kỷ luật được hình thành bằng việc làm những điều cần làm ngay cả khi không muốn làm.

Một sai lầm phổ biến là quá sớm biến giáo dục thành quá trình đào tạo nghề. Người ta hỏi trẻ: “Sau này làm nghề gì?”, “Ngành nào kiếm nhiều tiền?”, “Kỹ năng nào đang hot?”

Những câu hỏi đó không sai. Nhưng chúng đến quá sớm nếu trước đó con người chưa có những năng lực nền tảng.

Vì thế, ở giai đoạn nền tảng, cần ưu tiên kỹ năng mềm và năng lực con người trước khi tối ưu hóa chuyên môn cứng.

Một môn học có thể chứa nhiều năng lực

Một môn học tốt không chỉ tạo ra một kỹ năng. Nó có thể âm thầm tạo ra một năng lực khác nằm phía sau kỹ năng ấy.

Học vẽ không chỉ dạy cách vẽ. Nó dạy một cách nhìn thế giới.

Giá trị của kỹ năng mềm

Chuyên môn cứng vẫn quan trọng

Điều này không có nghĩa chuyên môn cứng không quan trọng. Một bác sĩ cần y khoa. Một kỹ sư cần kỹ thuật. Một kiến trúc sư cần kiến trúc. Một lập trình viên cần khoa học máy tính.

Nhưng có một sự khác biệt căn bản: chuyên môn là công cụ của con người, không phải toàn bộ con người.

Một người có thể mất một công việc nhưng vẫn còn năng lực học lại. Một ngành nghề có thể biến mất nhưng người có tư duy vẫn có thể chuyển đổi. Một công nghệ có thể lỗi thời nhưng người có khả năng tự học vẫn có thể bắt đầu lại.